Birey Bakanay

Biliyorsun yeni kuş isimleri konusunu biraz kendi kendime dert etmiş durumdayım.

Türkçe’de olmayan kuş isimleri türetmek bence çok heyecan verici. Biliyorsun yurtdışında şu ana kadar sadece Brezilya’da gözlem yaptım ve o sırada isimler hakkında sana başvurmuştum ama arada kendim de isim ne olmalı diye düşünürken kendimce bir mantık oluşturdum.

İsimlendirmek bir tercih meselesi. Burada bazı net tercihlerim var. İnsanlara sorsan dil ne aracıdır diye, ilk alınan cevaplardan biri anlaşmak, insanlar için ortak iletişim yaratmaktır. Oysa birkaç yıl önce -kişi olarak hiç sevmesem de dil konusundaki çalışmalarını sevdiğim- Sevan Nişanyan’ın bir yorumu oldukça fikir açıcı gelmişti: Hayır dil anlaşma için değil aynı zamanda anlaşmama, farklı olmak için de vardır, biz konuşalım, onlar anlamasın diye de. Ezber bozan bir yaklaşım ama daha fazla düşündükçe, daha çok hak verir oldum.

Bence yeni isimler farklı olmalı. Bazı kişiler var, Türkiye’de doğmuş olmaktan ve Türkçe konuşmaktan şikayet eden, keşke İngilizce olsaydı anadilim diyen. Anadili İngilizce dışında herhangi bir dil olan herkesin kendi diline sahip çıkması gerektiğini düşünüyorum, çünkü hepsi ağır İngilizce saldırısı altında. İngilizce muhtemelen ortak dil olacak önümüzdeki yüzyıl da ama diğerleri de kalmalı, kalması için de yeni kelime türetmeye devam etmek gerektiğine inanıyorum.

“Televizyon” örneğini verelim. Türkçe’ye Fransızca’dan birebir telaffuzla alınmış bir kelime. Almanca ise “Fernsehen“. Bence Türkçe’de de aynı Almanca’daki gibi özgün bir isimle kullanılmalıydı. Dile yerleştikten sonra değiştirmek ise abes, yani şu anda oturgaçlı götürgeç gibi “uzatan gösteren/göstergeç vs” bir kelime üretmek anlamsız ötesi. Bir kere bu noktada sizin tercihiniz, yok televizyon iyi, ne gereği var başka kelimenin şeklindeyse, yazının devamını okumanıza gerek yok.

Yeni kelime türetmeyle ilgili çok güzel bir örnek var dilimizde: “Bilgisayar“. Hemen her dilde computer vb. iken bence süper bir Türkçe karşılık bulunmuş. Yoksa elli türlü yazılan egzoz gibi kompüter, kompiter, kombüter, komputer vs. diye giderdi. Keza yazıcı, çizici, artalan, donatı vs. kelimeleri de öyle.

Yani benim tercihim, yeni bir isim olacaksa Türkçe ve özgün olsun. Ve hayır, birebir aynı, Türkçe’de bir anlam ifade etmeyen kelimeyi almayalım (istisnası ses ve yansıma köklerinden türetilenler aynen korunmalı, bkz: kuşun ötme sesinden hareketle karakara).

Varsın yabancı (İngilizce) kaynakta bakınca ör: Jacana için, aa bizim jakana bu demeyelim. İngilizce öğrenecek kadar kafası çalışan kişi, “jacana”nın Türkçesi neymiş bir zahmet öğrensin, nasıl “eagle” demiyorsak, bence “jacana” da demeyelim.

Ama bundan da bir öncelikli kural, kulağa hoş gelmesi ve mümkün olduğunca kısa olması kelimenin. Dolayısıyla bazen özgün isim türetme prensibini, bu prensiple atlamak mümkün. “Belgegeçer“ bence muhteşem bir kelime ama dört harfli “faks” karşısında hiç şansı yok (ve yine çok geç kalınmış belgegeçer demek için).

İlişikte benim Brezilya’da yaptığım kuş gözlemlerinden sonra türettiğim kuş isimleri mevcut. Bazılarını senle tartıştık zaten. Türk dili, filoloji vb. mezunu değilim ama dil(ler)e ve kökenbilime (etimoloji) çok merakım var. Belki çok haddimi bilmeden bu kelimeleri türettim. Kelimeleri türetirken ben de –şu anda lingua franca olan- İngilizceyi dikkate aldım. İngilizcedeki o kelime nereden gelmiş diye araştırdım. Bunu da internet üstünden yaptım, maalesef sendeki yazılı literatür bende yok. İlginç olan bir sürü kelimenin hikayesine de ulaştım.

“Tanager” örneği, seninle kuş gözlem konuşmalarında da konuştuğumuz konu. Brezilya’da birçok kuşun adı, artık ölü bir dil olan Tupi dilinden gelme. Tupi dilinde ne demekmiş diye bakarak buldum ve dans eden (dancing) olarak geçtiğini gördüm. Senin uyarın aslında doğru, belki dilden dile çeviride yanlış var ya da anlam kopuyor ama “traduttore, traditore” yani her zaman bu risk var. Ve evet, manakin’ler çok daha fazla “dans eden” ismini hak etse de ben yerel Tupi’lerin bunlar dans ediyor ya deyip geçmiş olacağına inanıyorum.

Parantez açalım, geçen sene bir ara acaba türkülerde geçen allı turna, flamingoyu mu kastediyor yoksa başka bir kuşu mu (vücudunda kırmızı olan turnalar, genelde Uzakdoğu Asya ve Hindistan’da yaşayan türler, dolayısıyla turna bile olmayabilir) diye bir tartışma oldu. Ergün Hoca, flamingo kırmızı değil ki, pembe, başka bir kuş olmalı kastedilen dedi. Ben neredeyse bahsedilenin flamingolar olduğuna eminim. 1. Çok fazla yörede görülebilen ve turnaya benzeyen, yaklaşık o ebatlarda bir kuş. 2.Türküyü yazanlar erkekler; erkekler için de öyle çingene pembesi, yavruağzı, fuşya, pembe, kiremit kırmızısı vs. yoktur genelde, görmüştür pembeyi, tamam bu al renk deyip geçmiştir (pembe kelimesi ne zaman dile yerleşti bakmak lazım). Buradan hareketle, Tupi yerlilerinin de zaten etraflarında harman olan kuşların her birine bakıp bu daha çok dans ediyor, beriki daha az dans ediyor dediğini sanmıyorum. Görmüştür daldaki hareketini, bu da çok oyuncu Tanagra deyip geçmiştir. Tabi bu sadece akıl yürütme, bir şekilde ispatlamam mümkün değil.

Önerilerim:

“reagiller”: emu ve kivi gibi bu da orijinali çok kısa, “rea” ile değiştirilebilecek kelime bulmak zor, kalabilir

“tinamugiller”: “karinalıgiller”

”megapodlar”: “iriayak”lar olarak adlandırılmalı

“kasuarigiller”: “takkeli”ler ya da “düzlükefesi”

“guangiller”: “sohbetçi” ya da ötüşünde dolayı “çaçalakka”

Figankazı bence mükemmel olmuş

“mezitgiller”: “yerci”ler

“turakogiller”: “muzcul”lar

“putugiller”: “putkesilen”ler, put kesilmek deyimine gönderme

“egotelgiller”: baykuşçuk(veya kukumav)-çobanaldatan çorba tarifi gibi olacağından, Okyanusya çobanaldatanları da çok uzun olacağından, “oyukçul”

“kolibri”ler excel dosyasında yazdığım gibi “sinekkuşu” olmalı bence, Fransızcasına gerek yok.

“hoatzingiller” : burada soru şu, Hoatzin ne? İsrail’de bir yerleşim yeri adı gibi. Oysa bu familyadan sadece bir tane kuş kalmış, isim de Antik Yunanca’da “long hair behind” demekse, “yeleli” demek bence makul. “Yeleligiller”

“pedyonomgiller”: çobanladatan veya yalıçapkını gibi “çayıravaresi”

“jakanagiller”: “ötercegiller”, açıklaması Excel’de

“alkgiller”: vikipedi’de “Dalıcımartıgiller” gayet güzel

“kagugiller: emu ve kivi gibi bu da orijinali çok kısa, “kagu” ile değiştirilebilecek kelime bulmak zor, kalabilir

Query2a_SCI_NAMEen_IOCtrBireyFarklı isimlendirmelerin açıklaması
Dendrocygna viduataWhite-faced Whistling DuckAk Yüzlü Islıkçı Ördek1Akyüzlü ıslıkçı ördek
Fregata magnificensMagnificent FrigatebirdMuhteşem Fregatkuşu1Muhteşem fırkateynkuşuFrigate gemicilikte fırkateyn olarak dilimize girmiş, kuşa adını veren bu kelimeyi kullanmayı seçtim
Phalacrocorax brasilianusNeotropic CormorantNeotropikal Karabatak1Neotropikal karabatak
Ardea albaGreat EgretBüyük Ak Balıkçıl1Büyük ak balıkçıl
Egretta thulaSnowy EgretKarbeyaz Balıkçıl1Karbeyaz balıkçıl
Egretta caeruleaLittle Blue HeronMavi Balıkçıl1Mavi balıkçıl
Nycticorax nycticoraxBlack-crowned Night HeronGece Balıkçılı1Gece balıkçılı
Platalea ajajaRoseate SpoonbillPembe Kaşıkçı1Pembe kaşıkçı
Coragyps atratusBlack VultureKarga Akbabası1Karga akbabası
Cathartes auraTurkey VultureKırmızı Başlı Akbaba1Kırmızı başlı akbaba
Buteogallus meridionalisSavanna Hawkotlak şahini1Savan şahiniOtlak şahini halihazırda güzel isim. Savan veya savana da dilimize girdiği için her ikisi de isabetli seçim gibi duruyor.
Aramides cajaneusGrey-necked/White-bellied Wood-RailGri Boyunlu Ormankılavuzu1Gri boyunlu ormankılavuzu
Vanellus chilensisSouthern LapwingŞili kızkuşu1Şili kızkuşu
Charadrius semipalmatusSemipalmated PloverPerdeli Cılıbıt1Perdeli cılıbıt
Jacana jacanaWattled Jacanaİbikli Jakana1İbikli öterceJacana, eski yerel Tupi dilinde “öten” demekmiş. Öterce diye türettim
Actitis maculariusSpotted SandpiperBenekli Düdükçün1Benekli Düdükçün
Calidris fuscicollisWhite-rumped SandpiperAk sokumlu Kumkuşu1Ak sokumlu kumkuşu
Thalasseus sandvicensisSandwich/Cabot’s TernKara Gagalı Sumru1Kara gagalı sumru
Patagioenas picazuroPicazuro PigeonPikazuro güvercini1Kınalı güvercinPicazuro, bitter demekmiş, bitter güvercin çok mantıklı/çekici gelmedi, rengi kınaya benzediği için bu ismi türettim
Columbina talpacotiRuddy Ground DoveKızıl Yer Kumrusu1Kızıl yer kumrusu
Guira guiraGuira Cuckoo1Süsbaş gugukGuira, eski yerel Tupi dilinde saçı yapılı ya da kafası süslü gibi bir anlamdaymış. Süsbaş kelimesinin hem kısa olması hem de bu gugukkuşunu tam anlatması sebebiyle ürettim
Crotophaga aniSmooth-billed Ani1İrigagaKuşun en belirgin özelliği iri gagası olması sebebiyle türettim. Gagasının pütürsüz olmasını ayrıca belirtmedim.
Athene cuniculariaBurrowing OwlYer Kukumavı1Yer kukumavı
Florisuga fuscaBlack Jacobinkara yakalı kolibri1Kara jakoben sinekkuşuKolibri, sinekkuşunun fransızcası. Sinekkuşu kelimesinin hem kuşun küçük olması, hem de çok hızlı kanat çırpması sebebiyle korunması taraftarıyım. Kara yakalı da güzel ancak kuş gövde altı beyaz kısım harici komple kara renkli, kara yakalı deyince sadece orası siyah renkmiş çağrışımı yapıyor. Jakoben fransızcadan dilimize aynen alınmış bir kelime olduğu için korudum.
Anthracothorax nigricollisBlack-throated Mangokara gerdanlı mango1Karagerdanlı mango sinekkuşu
Clytolaema rubricaudaBrazilian Ruby1Brezilya yakut sinekkuşu
Aphantochroa cirrochlorisSombre Hummingbird1Solgun sinekkuşuSombre gölge(li), karanlık ya da “dull” yani soluk/solgun demek. Ordan hareketle bu çok da renkli olmayan sinekkuşu için bu ismi türettim. 
Amazilia versicolorVersicolored Emerald1Yanardöner zümrüt sinekkuşuVersicolor, araba boyalarında da geçen yanardöner demek, ismi buradan türettim
Amazilia fimbriataGlittering-throated Emerald1Parlak gerdanlı zümrüt sinekkuşuParlak ya da parlayan olarak türetilebilirdi, bu şekilde kulağa daha hoş geldiğine inanıyorum
Picumnus cirratusWhite-barred Piculet1Akçizgili ağaçkakancıkPiculet’ler Yeni Dünya’ya ait küçük ağaçkakanlar, bunlara ağaçkakancık demek hem mantıklı geldiği, hem de diğer ağaçkakanlardan (woodpacker ve flicker’lar) ayrılmasına yardım ettiği için bu ismi türettim.
Colaptes campestrisCampo Flicker1Mera ağaçkakanıCampo, Amerika’da otlaklara verilen bir isimmiş, mera isminin bunu karşıladığını düşündüğüm için bu şekilde türettim.
Caracara plancusSouthern Crested CaracaraGüneyli Karakara1Güney karakaraTürkçe’de biz nasıl Kuzey gümüş martı diyorsak, bundan hareketle buna da Güney karakara diyebiliriz diye düşündüm. Karakara, yerli halk tarafından kuşun sesinden hareketle türetilmiş, aynen korunması doğru geldi.
Milvago chimachimaYellow-headed CaracaraSarı Başlı Karakara1Sarı başlı karakara
Falco femoralisAplomado Falcon1Kurşuni doğanAplomado, ispanyolca kurşun ve kurşuni demek. İsmi buradan türettim.
Brotogeris tiricaPlain ParakeetTirika papağanı1Brezilya papağanıPlain; sade, yalın, desensiz demek. Düz papağan demektense, habitatı Brezilya ve çok yaygın diye bu ismi seçtim. 
Drymophila ferrugineaFerruginous Antbird1Kınalı karıncakuşuDemir renkli yerine kınalı hem kısa hem de açıklayıcı olduğu için bu şekilde seçtim.
Furnarius rufusRufous Hornero1Pasrenk çömlekçikuşuPas renkli diye de seçilebilirdi ama bu şekilde de hem kısa hem açıklayıcı olduğuna inanıyorum
Certhiaxis cinnamomeusYellow-chinned Spinetail1Sarı gerdanlı dikenkuyrukÇenesinden çok gerdanındaki sarılıktan ismini aldığı için bu şekilde türettim
Hemitriccus furcatusFork-tailed Tody-Tyrant1Çatal kuyruklu cabbarcıkPygmy tiran olarak da adlandırılıyor. Cüce boyutta olunca cabbarcık şeklinde türettim.
Todirostrum cinereumCommon Tody-FlycatcherAdi Todi Sinekkapanı1Todo sinekkapanLatince Todus’tan Fransızca todier’ye ordan ingilizce tody olarak gelmiş. Yeni bir isim türetilebilir, yalıçapkını gibi uzun gagalı, büyük kafalı, kısa kuyruklu bu kuşlar için. Todo diye isimlendirilmiş kuşlar var, böyle bırakmaya karar verdim.
Satrapa icterophrysYellow-browed Tyrantsarı kaşlı tiran1Sarı kaşlı cabbarTiran dilimizde kullanılsa da, despot ya da cabbar da  aynı anlama geliyor. İsmi buradan türettim. 
Pitangus sulphuratusGreat KiskadeeSülfür Renkli Tiran1Büyük kiskadiKiskadi, yerli halkın kuşun ötüşünden verdiği isim. Aynen korumaya karar verdim.
Myiozetetes similisSocial FlycatcherSosyal Tiran1Girgin sinekkapanFlycatcher’ı aynen korudum. Sosyal yerine girgin düşünülebilir.
Tyrannus melancholicusTropical Kingbird1Tropik cabbar (kralkuşu)
Tyrannus savanaFork-tailed FlycatcherÇatal Kuyruklu Tiran1Çatal kuyruklu sinekkapanFlycatcher’ı aynen korudum
Pachyramphus castaneusChestnut-crowned Becard1Kestane tepeli gagacılBecard, ingilizceye fransızcadan gelmeymiş. Bec (gaga) kelimesinden -ard sonekiyle türetilmiş. Fransızca’da -ard soneki 1. Bir bölgenin sakini anlamı katıyor (montaigne: dağ, montaignard: dağlı) 2. Pejoratif yani küçümseyici (chauffeur: şoför, chauffard:şoförcük, şoför parçası, kötü şoför). Fransızlar, gagasını beğenmeyip buna da gaga mı denir diyerek türetmiş gibiler, Becard: gagacık. Bunun yerine gagacıl diye bir kelime türettim.
Stelgidopteryx ruficollisSouthern Rough-winged Swallowkızıl gerdanlı kırlangıç1Kızıl gerdanlı kırlangıç
Progne chalybeaGrey-breasted Martin1Gri göğüslü kırlangıçAynen çeviri
Turdus leucomelasPale-breasted Thrush1Soluk bağırlı ardıçAynen çeviri
Anthus lutescensYellowish Pipit1Sarıca incirkuşuYellowish; sarımtırak, sarımsı diye de çevrilebilirdi ama bu şekilde daha güzel olduğunu düşünüyorum
Basileuterus culicivorusGolden-crowned Warbler1Altın taçlı ötleğenAynen çeviri
Tachyphonus coronatusRuby-crowned Tanager1Yakut taçlı rakkasTanager, tanagra kelimesinden gelme ve eski yerel Tupi dilinde danseden demekmiş. Rakkas’ın bunu karşıladığını düşünüyorum, dansçı da denilebilirdi ama görece kullanımı azalmış rakkas kelimesinin daha doğru olacağına inanıyorum.
Ramphocelus bresiliusBrazilian Tanager Brezilya tangarası1Brezilya rakkas
Thraupis sayacaSayaca Tanagersayaca tangara1Hareketli rakkasSayaca, yerel Tupi dilinde çok canlı, hareketli demekmiş, bu ismi burdan hareketle türettim.
Thraupis palmarumPalm TanagerPalmiye tangarası1Palmiye rakkas
Tangara seledonGreen-headed TanagerGökkuşağı Tangarası1Yeşilbaşlı rakkasBu kuştan daha da renkli başka bir rakkas daha olduğu için (tangara fastuosa), gökkuşağı yerine ingilizceden aynen çevirdim.
Sicalis flaveolaSaffron FinchSafran Renkli Sarı İspinoz1Safran ispinozAynen çeviri, daha kısa oldu
Volatinia jacarinaBlue-black Grassquit1Lacivert tohumculBlue-black lacivert diye çevrildi
Sporophila lineolaLined Seedeaterçizgili1Çizgili tohumcul
Sporophila caerulescensDouble-collared Seedeater1Çift halkalı tohumcul
Molothrus bonariensisShiny Cowbirdpırıltılı inekkuşu1Parlak inekkuşuAynen çeviri
Estrilda astrildCommon WaxbillMumgaga1Mumgaga

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir